Bağcılık

KIŞ BUDAMASI

Budama; asmalarda büyüme ve gelişme ile verimlilik ve kalitenin dengeli bir şekilde düzenlenerek, bağlardan sağlanan yararın en üst düzeye çıkarılması amacıyla, canlı toprak üstü organları, özellikle bir yaşlı dallar ve sürgünler üzerinde gerçekleştirilen kısaltma, çıkarma ve seyreltme gibi işlemlerdir. Bağcılıkta özellikle kış budaması önem taşır. Budamayla; gelişmeye bırakılacak gözlerle, bunlardan oluşacak sürgünlerin, salkımların sayı ve yerleri belirlenir. Terbiye şekli budama ile oluşturulur ve oluşturulan bu terbiye şekli budamayla korunur veya değiştirilir. Asmada budama her yıl mutlaka yapılması gereken önemli kültürel bir işlemdir. Budamanın amaçları ve faydaları:

- Asma organları dengeli şekilde dağıtılarak, uzun yıllar kaliteli ve bol ürün almak,
- Kültürel işlemlere kolaylık sağlamak için uygun şekil oluşturmak ve bunu korumak,
- Asmanın olgunlaştıramayacağı salkımları çıkarmak,
- İklim olaylarının olumsuz etkilerini azaltmak, olumlu etkilerinden yararlanmayı artırmak.

Asmanın budanması çok bilgi ve beceri isteyen teknik bir iştir. Bu nedenle asmanın fizyolojisini ve budama esaslarını iyi bilmek gerekir. Aksi halde üzümün kalitesi düşmekte, verim azalmaktadır. Hatta bağ zarar görebilir ve erken elden çıkabilir. Ekolojik ve kültürel sebeplerin etken olduğu budamada esas; bir yıllık sürgünler üzerinde, üzüm çeşitlerine göre mahsuldar gözlerin yerlerinin bilinerek, asmanın kaldırabileceği kadar verimli göz bırakmak ve lüzumsuz çubukları kesmektir. Bırakılan bu gözlerden filizler sürecek ve bunlar üzerinde de üzüm salkımları oluşacaktır.

Bağcılıkta budama, yapıldığı zamana göre; Kış (ürün) budaması ve Yaz (yeşil) budaması olmak üzere ikiye ayrılır.

Kış Budaması :

Asmalarda kış budamaları sert yapılır ve o yıl oluşan çubuğun            %85-98 i çıkartılır. Budama zamanı, yaprak dökümü ile ilkbaharda gözlerin sürmesi arasındaki zamandır. Erken budanan asmalar erken, geç budanan asmalar da geç uyanırlar.
Bölgeye göre uygun zamanda budama yapılmalıdır. İlkbaharda asmalar uyandıktan sonra yapılacak budamalarda "ağlama" görülür. Ağlama; Köklerle alınan özsuyun taze yaralardan akması olayıdır. Ağlama ile, ağlama suyu içerisindeki bazı organik maddeler ve besin maddelerinin kaybı söz konusudur.

Budanacak bir asmanın üzerinde, bir yaşında olan birçok sürgün (dal-çubuk) vardır. Budama ile bu çubukların bazıları tamamen dibinden kesilir. Bazı çubuklar da (budamanın çeşidine göre değişmekle birlikte) 2-3 göz bırakılarak kesilirler. Kesilecek ve bırakılacak çubukların özellikleri (ürün çubuğu olması veya yedek olarak bırakılması özelliği gibi) ile bırakılacak çubuk miktarı, budamanın en önemli öğeleridir. Bırakılacak çubuklar iyi olgunlaşmış olmalıdır. Böyle çubuklar erken olgunlaşır. Kabukları parlaktır ve bükülünce çatlar. Yeterli besin maddesi içerirler. Tam olgunlaşmamış çubuklarda ise bu özellikler aksine sahiptirler. Asma tacının altında güneş görmeyen, boğum araları uzun olan sürgünler ile yaşlı kısımlardan çıkan obur sürgünleri zorunlu olmadıkça kullanılmamalıdır.

Budama yapılırken çoğunlukla mahsule bırakılan dalların gerisinde, üzerinde 1-2 göz bulunan kısa budanmış yedek dallar bırakılır. Bunlar o yıl mahsul vermezler ve kuvvetli bir gelişme gösterirler. Ertesi yıl için iyi birer mahsul dalı olurlar. Bu uygulama daha çok uzun budama yapılan asmalar için geçerlidir. Uzun budamanın da en fazla uygulandığı asmalar, çekirdeksiz üzüm çeşitleridir.

Tekrar belirtmek gerekir ki; Burada çubuk bırakmaktan kasıt, çubuğun uzun haliyle bırakılması değil, kesildikten sonra ana dal üzerinde kalan ve 2-3 göz taşıyan kısımdır.

Çubuklar normal kalınlıkta ve odunlaşmaları iyi ise bir önceki budamada bırakılan göz sayısı uygundur. Çubuklar ince ve kısa ise fazla, çubuklar normalden fazla kalın ise az yükleme yapıldığını gösterir. Buna göre bırakılacak göz sayısı ayarlanmalıdır. Çok hafif budamada, asmada fazla sayıda salkım oluşacağından yaprak alanı tüm salkımları besleyemez, olgunlaşma gecikir ve taneler küçük kalır. Çok sert budamada da salkım sayısı ve yaprak alanı azalacağından, bu kez hem miktar ve hem de kalite azalır.

Asmalarda verimle gelişme arasında ters bir ilişki vardır. Bu nedenle aşıdan veya dikimden sonraki 2-3 yılda asmaları fazla yüklemekten kaçınılmalıdır. İlk yıllarda asmada normal veya biraz fazla göz bırakılır ve salkımlar ise görülmesinden sonra aralanıp koparılırlarsa, bu durumda asmada fazla yaprak ve çok az ürün olacağı için kökler iyi gelişir, sürgünler kuvvetli olur ve iyi olgunlaşır. Fotoğrafta yeni tesis edilmekte olan bir bağdaki genç asmalar görülüyor. Fazla göz bırakılarak çok sürgün oluşması sağlanmış ve filizlerin uçları da devamlı kesilerek koltuk oluşumu ve dolayısıyla da fazla yaprak oluşması sağlanmış. Bu da asmanın iyi gelişmesini sağlayacak. Salkım ise hiç bırakılmamış. (Fotoğraf, Bodrum'da Fransız uzmanlar nezaretinde kurulan bir bağdan)

Başlıca Kış Budaması Şekilleri; Kısa budama, Uzun Budama ve Karışık Budamadır. Ayrıca, bu budama şekilleri farklı terbiye sistemleri ile kombine edilebilir. Aşağıdaki fotoğraflarda, sabit kordon sistemiyle terbiye edilmiş asmalar üzerinde kısa budamanın yapılışı gösterilmektedir.

Kısa budama : Bu budamada ana kol üzerindeki çubuklar (geçen yılın filizlerinden oluşan dallar), ana dala bağlandıkları yerin 1-4 göz üzerinden (genellikle 2-3 göz) kesilirler. Bırakılan göz sayısı iyi gelişmiş çubuklarda 3-4 göz olabilirken, eğer çubuk zayıfsa bırakılan göz sayısı 1-2 gözü geçmemelidir. Kısa budama, dip gözleri verimli, boğum araları kısa, orta ve iri salkımlı çeşitler için uygundur.

Uzun budama : Ürün çubuklarının 5-7 gözden budandığı budama şeklidir. Verimli, kuvvetli sürgün veren, ancak dip gözleri az verimli olan çekirdeksiz üzüm ve salkımları küçük olan şaraplık çeşitler için uygundur. Her zaman uygun yerde bırakılacak çubuk bulunamadığından asmanın şeklini korumak güçtür.

Karışık budama : Bu budamada ana kollar üzerinden gelişen sürgünler kısa ve uzun olarak karışık budanır. kısa budamada yaklaşık 2 göz ve uzun budamada ise 4-6 bazen 8 göz bırakılır. Bazı üreticiler (özellikle sultani çekirdeksiz üreticileri) 18-20 gözlü çubuklar da bırakmaktadırlar. Ancak dip gözlerin uyanmadan kaldığı düşünülürse, uzun çubukların altına 2-3 gözlü yedek çubuklar bırakmak uygun olur. Ege bölgesinde uzun çubuklara Bayrak, kısa çubuklara ırgat denir. Uzun çubuklar o yılın ürününü verirken, kısa çubuklardan gelecek kış budamalarında kullanılacak çubuklar oluşur. Yuvarlak, sultani çekirdeksiz ve Perlette çeşitlerinde yaygın olarak kullanılır. Bu çeşitlerin dip gözleri verimsizdir. Uzun budanan asmalar, kısa budamalara göre daha çabuk ve fazla yaprak alanı oluşturur. Doğuş daha çok olur, çünkü çubukların ortalarında verimlilik diplerden daha fazladır. Verimli sofralık çeşitlerde salkım seyreltmesi yapılmazsa kalite düşer. Yıllık kordon terbiye şekillerinde karışık budama uygulanır. Yedek çubukların sayısı prensip olarak, ürün çubukları kadardır.
 

Fotoğraf 1 : Budanacak olan asma sıraları. Budama zamanı, asmaların yapraklarını döktükleri zamandan, uyanıncaya kadar geçen süreçte herhangi bir zaman olabilir. Ama uyanma zamanlarına da fazla yaklaşmamak lazım.

Fotoğraf 2 : 3-4-5 numaralı çubuklar üzerinde 3'er göz bırakılacak ve geri kalan kısımları kesilip atılacak. Asmanın diğer ana kolundaki 1 ve 2 numaralı çubuklarda da yine aynı şekilde 3'er göz bırakılacak ve kesilecekler. Bunların haricindeki diğer çubuklar mavi ile işaret edilen yerlerden (dibinden) kesilerek atılacaklar.

Fotoğraf 3 : Asma budanmaya başlandı. Fazla dalların kalabalığından kurtulmak için öncelikle kollardan çıkan sürgünler kabaca kesiliyorlar.

Fotoğraf 3 - 1 : Kaba düzen kesmeye devam...

Fotoğraf 3 - 2 : Bu asmada yukarıda kesilen yan dalı beğenmediğimiz için, hem de gençleştirme yapılacağı için yukarıda görüldüğü üzere, ana gövdeden ayrılma noktasına yakın bir yerden kesiliyor. Tabii bunun için o kesilen dalın yerine geçecek bir dal olması gerek. Bunun hazırlığı da bir önceki yılın budaması esnasında yapılır. Nitekim yukarıdaki ve aşağıdaki fotoğrafta görüldüğü gibi genç, sağlıklı bir filiz hazırlanmış bulunmaktadır.

Fotoğraf 3 - 3 : Yan dal kesilip çıkarıldı ve onun yerini genç filiz alacak. Ana gövdenin diğer tarafındaki yan koldaki budamaya devam ediliyor. Aslında diğer yan kolun üzerindeki çubukların dağılımı da iyi değil. Çubuklar dal üzerinde düzgün dağılmak yerine, uç kısımda toplanmışlar. Bu istenmeden ortaya çıkmış bir durum ve şimdilik yapacak bir şey yok. Belki ileriki yıllarda onun da bir çaresine bakılabilir.

Fotoğraf 3 - 4 : Budama tamamlandı ve son bir kez fazla göz bırakılıp bırakılmadığı kontrol ediliyor. Tele doğru eğilmiş olan yeni genç yan dalın üzerinde yaklaşık 15'er cm arayla gözler mevcut. Bu gözlerden filizler çıkacak ve üzerinde de üzüm oluşacak. Bu genç dalı tele bağlamadan bırakıyoruz. Baharda iyice su yürüyüp, filizlenme başladığında, şimdi biraz gevrek olan bu dallar iyice yumuşayacak ve herhangi bir zarar görmeden eğilmesi ve bağlanması daha kolay olacak. Tele yatırılan bu yeni dal, uzun yıllar hizmetini sürdürecek.

Fotoğraf 5  : Her asmanın yan dalları yaşlanmıştır, yeni genç dallarla değiştirilecek diye bir şey de yok. Yan dal terbiye şekline uygun oluşmamış, yaşlanmış v.s olabilir ama eğer yerine koyabileceğiniz genç bir dal yoksa o şekilde bırakmaya mecbur kalırsınız. Daha önce de dediğim gibi bu o an verilecek bir karar değildir, hazırlığı daha önceki yılın budamasında yapılmalıdır. Yukarıdaki asmada normal bir budama yapılıyor.

Fotoğraf 5 - 1 : Yan kollar sağlıklı görünüyor. Budama yapılmış ve mavi ok ile işaretli yerlerdeki çubuklar üzerinde 3'er göz bırakılmış.

Çubuk üzerindeki gözler

Budamada, üzerinde göz kalacak çubukların haricindeki çubuklar tam olarak dibinden kesilmelidirler. "Tırnak" denilen çıkıntı kalmamalıdır. Buralarda oluşacak kurumalar ana dala kadar ilerleyip asmanın kurumasına sebep olabilir. (Estetik açıdan da pek hoş bir görüntü sergilemezler. Benim için bu da önemlidir:)) Yukarıdaki fotoğrafta mavi oklarla gösterilenler bu yıl kesilmiş olan çubuklardır ve tırnak bırakılmadan, tam dibinden kesilmişlerdir. Kırmızı oklarla gösterilenler geçen yıllardaki budamalarda kesilmiş olan yerlerdir ve onlarda da herhangi bir çıkıntı kalmadığı görülmektedir. Yeşil oklarla gösterilenler de; üzerinde 3'er göz bırakılmış olan çubuklardır.

Fotoğraf 6 : Başka bir asmanın budanmasına başlandı. Budanmasında hiçbir problem olmayan, budanması çok kolay bir asma. Çünkü bütün dallar yerli yerinde oluşmuşlar ve yapılması gereken tek şey, geçen yılki çubukların üzerinde uygun sayıda göz bırakarak (1-4  arasında olabilir. biz 3 göz bırakıyoruz) geri kalan kısımlarını kesmek.

Fotoğraf 6 - 1 : Çubuklar üçer göz bırakılarak kesildikten sonra, bunların ana dal üzerindeki dağılımlarına bakılıyor ve yukarıda kesilen çubuk, iki yan dalın tam ortasındaki ayrım yerinde olduğu için dibinden kesiliyor.

Fotoğraf 6 - 2 : Yukarıda kesilen çubuk da ana gövdeye çok yakın ve o da dibinden kesilip çıkarılıyor.

Fotoğraf 6 - 3 : Ana gövdenin her iki yanındaki kollar üzerinde, mavi ile işaret edilen geçen yılın çubuklarından her biri, üzerinde 2-3'er göz kalacak şekilde kesildiler. Diğer çubuklar dibinden kesildi ve çıkarıldılar. Yine görüldüğü üzere, ana yan dallar geçen yılki budama gençleştirilmişler ve herhangi bir aksilik olmadıkça uzun yıllar "yan ana dallar" olarak hizmet verecekler. Yukarıdaki asmada gelecek yıl budamasında ise muhtemelen; bırakılan bu gözlerden çıkan filizlerden yeşille işaret edilen yerlerdeki (yani daha alttaki gözler) çubuklar üzerinde tekrar 3 göz bırakılması, geri kalan kısmının da kırmızıyla işaret edilen yerden kesilerek atılması gerekir. Normal şartlar altında olması gereken budur. Ama nihayi karar asma üzerinde oluşan duruma göre verilmelidir.

Fotoğraf 7 : Yukarıdaki asmanın kırmızı tarafındaki yan kolunda gençleştirme yapacağız. Kırmızı çizgi boyunca uzanan filiz geçen yıl budanmayarak bu iş için bırakılmış. Yani bunun için hazırlık önceden yapılıyor. Bu yılki budamada kalın yan dal, maviyle işaretli olan yerden kesilecek ve onun yerini kırmızı çizgi boyunca uzanan bir yaşındaki genç, sağlıklı sürgün alacak.

Fotoğraf 8 : Önceki yıllarda gençleştirilmiş ve genç yan dallara sahip, budanacak bir asma. Bu asmanın da budanmasında herhangi bir zorluk görünmemekte. Yeşil çizgi boyunca uzanan dalın uç kısmı maviyle işaretli yerinden kesilecek ve telin üzerine yatırılarak bağlanacak, yanındaki dal da kırmızı işaretli yerden kesilecek. İki yan kolun tam ortasında kalan sarı çizgi boyunca uzanan çubuk da tam dibinden kesilip çıkarılacak. Sağ tarafın ucundaki çubuklar kırmızıyla işaretli yerden yine dipten kesilip çıkarılacaklar. Maviyle işaretli diğer çubuklar da 3'er göz bırakılarak maviyle işaretli yerlerinden kesilecekler ve budama tamamlanmış olacak.

Fotoğraf 9 : Daha önceki yıllar budamasında gençleştirilmiş bir asma. Sağlıklı, genç yan dallara sahip ve budanacak. Sarı çizgi boyunca uzanan dal, dibinden kesilip çıkarılacak. Onun yanındaki dal ve diğer dallar 3'er göz bırakılarak maviyle işaretli yerlerden kesilecekler.

Fotoğraf 10 : Asma, şiddetli veya sert budamaya gelebilen ve buna uygun tepki gösterebilen çok yıllık bir kültür bitkisidir. Yukarıda budamanın (gençleştirme için) en sert şekliyle yapılmış hali görülmektedir. Yaşlanmış ve odunlaşmış yan dalların her ikisi de kesilmiş onların yerine iki genç dal bırakılmıştır. Bunlar asmalara su yürüyüp iyice yumuşadıklarında yanlara yatırılıp tellere bağlanacaklar ve eski yan dalların yerini alacaklar.

Yıllar önce Bağcılığa başladığımızda ne aşılama ne de budama hakkında pek bilgi sahibi değildik tabi. Daha doğrusu babam sahip değildi. Ben ve Erdal zaten küçüktük. Dolayısıyla bu işi yapan, bilen ve bize öğretecek birisine ihtiyaç vardı. Bu kişi de Kemal amca idi. Sanırım 30-40 yıl önce Tarım Teşkilatı (yani Bakanlık) Bağcılık konusunda bilgi sahibi olan önder çiftçiler yetiştirmek istemiş. Aynı zamanda bu işi bilen kişilerin bağlarda aşı ve budama işgücü ihtiyacını da karşılayacağını düşünmüşler. Bunun sonucunun ne olduğunu bilmiyorum ama, Kemal amca hem kendine bir bağ kurmuş, hem de yıllarca Bodrum ile Kaş arasındaki güzergahta bağlar aşılamış ve budamış. İlk yıllar bizim bağları da budamak için gelirdi. Daha sonraki yıllarda, bizim budama işini öğrenmemize ve artık onun gelmesine gerek kalmamış olmasına rağmen, aramızda oluşan dostluktan ötürü, zaman zaman Kemal amca bize gelir, birkaç gün kalır, bazen de babam onu ziyarete giderdi. Kemal amca, 2005 yılında yeni bağ kurulurken aşı yapmak için gelmişti. Babam ve Erdal yapıyorlardı zaten ama onun da bulunmasını istemiştik, bunu o da istemişti. Artık sağlığı da pek iyi değildi. En son 2006'nın bahar aylarında, aşılanan bağların telleri çekilirken geldiğinde sağlığı iyice kötüleşmişti. Bundan kısa bir süre sonra da onu kaybettik zaten.

Kemal amca anlatmıştı; Onu şeftali bahçesini budaması için çağırmış birisi. Daha bir kaç ağaç budamışken, bahçenin sahibi çok kesiyorsun diye işine karışmaya başlamış. (Budamayı bilmeyenler, dalları kesmeye kıyamazlar) Kemal amca da dayanamamış ve budamayı bırakmış. Meyve zamanı geldiğinde, bahçenin sahibi, Kemal amcanın budadığı o birkaç ağacın daha büyük ve daha güzel meyveler yaptığını görünce, ertesi yıl yine çağırmış onu ve bu sefer hiç karışmamış.

Bunu neden anlattım; Babam da epeyce sert budamadan kaçınmaz. Kemal amca bir gün babamın yaptığı bu sert budamaları gördükten sonra, yine bağı olan,budamasını yaptığı bir başka arkadaşımıza; "kendine söyle(ye)medim ama bu çocuk ne yapmış böyle, çok sert budamış..." demiş. Babam sert budamadan kaçınmaz. Böylelikle hem asmalar genç kalıyorlar, hem de bu genç dallarda büyük ve güzel salkımlar oluyor.

NOTLAR :

> Kısa budamada kural belli olmakla birlikte, kısa budanan bütün asmaların şekli tıpa tıp bir birinin aynısı olmayacaktır.

> İlk yıl asmalar dikildikten sonra filizlerin doğru büyümelerinin sağlanması ve tel hizasına geldiklerinde iki yan kolun doğru oluşturulması ve asmalara çok iyi bir terbiye şekli verilerek, gözlerin ana dallar üzerinde muntazam dağılımlarının sağlanması çok önemlidir. Bu durumda sonraki yıllarda budamada hiç zorluk çekilmez ve iyi ürün alınır. Bizim bağlardan ilk tesis edilen ve aşağıda fotoğrafı görülen asmalar 25 yaşındalar ve bazı asmaların dalları gençleştirmeye ihtiyaç duyuyorlar. Yukarıdaki fotoğraflarda gençleştirme budaması gibi, bozulan ve uygun yerlerde göz bırakmakta zorlanılan yan dalların değiştirilmesi gibi durumlara örnek vermeye çalıştım. Budama böyle durumlarda zor ve iyi karar verilmesi gereken bir hal almaktadır. Halbuki, dalları yerli yerinde oluşmuş bir asmayı (hele bir de genç ise) budamak çok kolaydır. (mesela yeni tesis edilen ve henüz 5 yaşında olan genç asmalardan birisi olan en yukarıdaki asmanın fotoğrafı ve gençleştirilmiş asmalar olan 6,8,9 nolu fotoğraflardaki asmalarda olduğu gibi, bunları budamak çok kolaydır.)

> Bırakılacak göz sayısı, asmanın durumuna göre değişir demiştik. Asma güçlü ise bir çubukta 4 göz, değilse daha az bırakılır. Bunun, asmanın sulanıp sulanmadığıyla da alakası var. Bizim asmalar sulanmıyorlar ve 2-3 göz (genellikle 3 göz) bırakıyoruz.

> Eğer bağın herhangi bir bölgesinde ya da parsellerden herhangi birinde hastalıklarla bulaşıklık varsa, hastalıkla (ölü kol hastalığı vs.) bulaşık olan asmaların budaması ya ayrı bir makasla yapılmalı, eğer aynı makasla yapılacaksa da makas iyice dezenfekte edilmelidir. Hatalıkla bulaşık asmaların budanmasından çıkan dallar da bir an önce bağdan uzaklaştırılmalı ve yakılmalıdırlar.

  Yukarıdaki fotoğraflardan büyük olanda kısa budama yapılmış asmalar görülüyor. Aradaki küçük olan fotoğraflarda da çok düzgün oluşmuş yan kollar ve bunların üzerinde muntazam dağılmış çubuklar ve üzerinde bırakılan gözler var. Yukarıdaki yeşillenmiş fotoğraflarda da aynı asmaların filizlenmiş halleri görülüyor. Yerlerdeki kurumuş yapraklardan da anlaşılacağı üzere, bir miktar yeşil budama yapılmış ve ilerleyen zamanda yeşil budamaya devam edilecek.

Fotoğraf 11 : Uzun budama yapılmış bir asma (Genellikle çekirdeksiz üzümler uzun budanıyorlar. Bizim de bir miktar çekirdeksiz üzümümüz vardı, bu fotoğrafı o zaman çekmiştim.Artık çekirdeksiz üzüm yetiştirmiyoruz ve uzun budama yaptığımız asma yok)